Vanaf het moment dat ik op mijn zevenenzestigste besluit om te stoppen met betaald werken, neem ik mijzelf voor volop in het leven te blijven staan. Om dat een actiegerichte naam te geven binnen de maatschappelijke context noem ik mijzelf fulltime pensionado. Ik ga door met mijn carrière in deze derde levensfase en dat houdt in een zo prettig en goed mogelijke invulling van mijn dagelijks leven bewerkstelligen. Het is een uitdaging, die ik na mijn beroepsmatige carrière als gerontoloog een extra dimensie kan geven. Mijn ervaringen als fulltime pensionado deel ik daarom via het schrijven van een blog met mijn omgeving.

Ouder worden in deze eeuw is voor ons mensen een totaal nieuwe ervaring. In Nederland zijn er bijna drie miljoen 65 plussers. Over het algemeen is de gedachte nog steeds dat de levensfase van ouder worden vooral in het teken staat van zorg en ondersteuning, afhankelijkheid en behoeftig zijn. En als er positieve ideeën over zijn gaat het om droombeelden als het Zwitserlevengevoel en gelukkig niet meer hoeven te werken. Het zijn connotaties die zich ergens afzetten tegen eerdere levensfasen, waarin je wellicht rijker, zinvoller of gelukkiger kan zijn. Dat is natuurlijk onzin. Ieder individu probeert gedurende zijn gehele leven het beste eruit te halen en gelukkig te zijn. Net zo goed gaat dat zoeken naar geluk gepaard met tegenslagen, ongeluk en verdriet. Er zijn hoogtepunten en dieptepunten, dat is het leven, zeggen we dan.  

In dat zoeken naar een goed bestaan hebben mensen elkaar nodig en daarvoor richten we met elkaar een samenleving in. Ieder individu – jong, oud, arm, rijk, Nederlander, Medelander – heeft baat bij een samenleving die kansen en uitdagingen biedt. Voor onze eerste en tweede levensfase van opgroeien tot en met werkende volwassene hebben we over het algemeen een goede kansrijke samenleving ingericht. Minder goed en kansrijk zijn we ingericht voor de derde levensfase, uitgezonderd de AOW en het eventuele pensioen. Gestuurd vanuit overheden, vakbonden en zorginstanties wordt over ouderen voornamelijk gesproken in termen van vergrijzing en verminderende kwaliteit van leven. Het resultaat is dat deze derde levensfase in onze maatschappij in hoofdzaak wordt gezien als minder kwalitatief wat het leven betreft. Voor mij als individu en als gerontoloog geldt echter dat alle levensfasen hun eigen specifieke dynamiek, kwaliteit en smaak hebben. Zoiets als een driegangenmenu met voorgerecht, hoofdgerecht en dessert. 

De beeldvorming over ouderen en oud worden dient drastisch te veranderen. De snel groeiende groep vitale ouderen heeft extra aandacht en support nodig. We beseffen met elkaar nog onvoldoende dat er heel veel menselijk kapitaal in de meest brede zin van het woord aanwezig is bij de 65 plussers. Iedereen wil ‘er toe doen’. De ouderen zelf en de samenleving als geheel kan daar alleen maar beter van worden.

Het is de hoogste tijd dat vitale en actieve ouderen (en bijna ouderen) zich laten horen en zien en zo zich rechtstreeks gaan mengen in het publieke debat. De tijd is er rijp voor. Er zijn recent al goede landelijke initiatieven opgestart, zoals Afterworknet ‘een netwerk met perspectief na werk’: http://www.afterworknet.nl. Ook is onlangs opgericht GreyWorks ‘als beeldvorming er toe doet, met extra aandacht voor de explosief groeiende groep actieve en fitte ouderen’: http://www.greyworks.eu. 

Enkele blogs terug schreef ik over de Samenwerkingsagenda Rotterdam Ouder en Wijzer. Daar ligt voor mij een mooie uitdaging als het gaat om beeldvorming. Ik wil graag met een groepje jonge en oudere Rotterdammers uit mijn eigen netwerk eens stevig brainstormen over twee pijlers uit die Samenwerkingsagenda, namelijk vitaal ouder worden en ‘er toe doen’ als we ouder zijn. Wellicht kunnen we de resultaten samen met GreyWorks in beelden vatten en vervolgens aan onze stad tonen met de slogan ‘Rotterdam. Senior Connection makes it happen!’ 

Soms kan ik me niet voorstellen dat ik al 71 jaar op deze aardkloot rondloop. Terugkijkend vliegt de tijd voorbij. Zo mijmerend over het verleden en het heden voelt het alsof ik in grote zeven-mijl-stappen door mijn leven ga.

Zo weet ik nog dat ik als vierjarige met mijn vader mee mocht in de trolleybus naar de stad. Hij  ontmoette dan in een cafeetje in de Jansstraat in Arnhem mensen, die hij kende uit de oorlog. Zij rookten sigaren, sigaretten en pijp. De buschauffeur op de heen- en de terugweg mocht ik standaard twee sigaretten namens mijn vader geven. Mijn moeder rookte ook. Op mijn vijftiende lurkte ik aan een pijp en even later ging ik aan de sigaret, want ‘goed’ voorbeeld doet volgen. Gelukkig is het mij gelukt zo rond mijn dertigste ermee te stoppen. Deze week lees ik voor de zoveelste keer wat een verschrikkelijke ellende roken oplevert.

Herinneringen kunnen ook opkomen door reuk. Soms ruik ik het klaslokaal en de boeken op mijn lagere school, een katholieke jongensschool van de fraters van Utrecht. Vanaf mijn vroegste jeugd hoorde ik over seksueel misbruik, ook in de katholieke kerk. Mijn vader en moeder waarschuwde ons als kind al op een vrij nuchtere toon daarvoor. Ik denk niet dat ik het toen helemaal begreep. Deze week lees ik dat een groot onderzoek naar seksueel misbruik in de Nederlandse katholieke kerk wordt afgerond en beëindigd. Voortschrijdend inzicht zou je denken, kan dit soort problemen grotendeels voorkomen. Maar niets is minder waar. Anno 2017 is op het vlak van ongewenste intimiteiten wereldwijd de MeToo discussie in volle gang. Hoe bizar ook, het stopt niet.

En wat te denken van goede doelen. Het Glazen Huis weet de laatste jaren tijdens de kerst heel Nederland te verleiden bij te dragen aan een goed doel. Mijn eerste goede doel ervaringen tijdens de lagere school was het sparen van melkfles doppen van een soort zilverpapier voor de arme ‘zwartjes’ in Afrika. Moet je nagaan! Naastenliefde is een belangrijk goed. Samen stilstaan bij grote noden in de wereld ook. Maar lossen dit soort acties structureel iets op? Armoede, oorlogsgeweld, natuurgeweld brengen grote vluchtelingenstromen op gang hebben we de laatste jaren van dichtbij meegemaakt. Wij noemen die wanhopig zoekende mensen dan oorlogsvluchtelingen of economische vluchtelingen. Het vluchtelingenbeleid in ons land verhardt. Gaat het om economische vluchtelingen, die wanhopig op een bootje stappen en vervolgens verdrinken in de Middellandse zee, dan zeggen velen dat het aan henzelf te wijten is. En hoe moeizaam gaan we in ons land om met het kinderpardon? Maar liefst 92% van de aanvragen wordt afgewezen.

Dit jaar gaat Serious Request geld ophalen om ouders en kinderen te herenigen die elkaar door ramp of conflict kwijt geraakt zijn. Absoluut een goed doel, dat besef ik met heel mijn hart, lijf en leden. Hoeveel heb ik niet te danken aan het feit dat ik opgegroeid ben in Nederland in een gezin met een vader, moeder, broer en zussen. In een land dat na de 2e W.O. langzamerhand meer en meer welvaart heeft mogen bereiken. Ik leef al eenenzeventig jaar in een van de gelukkigste landen op de wereld. ‘Adel verplicht’ zou ik zeggen, dus het is fantastisch dat betrokken programmamakers van 3FM zich inzetten voor goede doelen en dat zij ons weer eens met de neus op de feiten drukken.

Tegelijk zouden we moeten beseffen dat veel van deze goede doelenacties structureel opgelost kunnen worden door de politiek. Pak daarom het kinderpardon mee in deze actie gericht op ouders en kinderen. Geef een signaal aan de Nederlandse politiek: ‘Laat niet 1300 kinderen in de kou staan.’ En laat al die gulle gevers beseffen hoeveel macht zij hebben in een democratisch landje om politici te kiezen die bruggen willen bouwen in plaats van hoge muren.

Ik wens jullie allen fijne Kerstdagen en een gelukkig en gezond 2018.

Onze Trans-Mongoliëreis komt steeds dichterbij. Mijn lief en ik pakken de draad op waar we deze vorig jaar hebben laten liggen, namelijk in Irkutsk, Siberië en vandaaruit met de trein naar Mongolië en China. In Rusland zijn we toen aan het Baikalmeer beroofd van de handtas van mijn lief met daarin o.a. het paspoort inclusief visa: dat betekende einde vakantie! Binnen twee dagen moesten we via Moskou terug zien te komen in Nederland. Dat is ons gelukt mede dankzij goede hulp. Het is ons, in alle hektiek, ook gelukt onze stresshormonen redelijk onder controle te houden en niet in paniek te raken. Dat is bijzonder als je weet dat stressreacties bij het ouder worden minder vlot verlopen en eerder sterk voelbaar worden. Het is een normaal lichamelijk verouderingsproces dat als effect heeft, dat men vreselijk zenuwachtig wordt en niet goed meer kan denken.

Sociaal geriater dr. Anneke van der Plaats zegt over stress: ‘De pupillen worden nauwer (dan kan men scherper zien), de spieren spannen zich (dan kan men sneller een beweging inzetten), het hart gaat sneller kloppen (dan wordt er meer bloed rondgepompt), men gaat sneller ademhalen (voor meer zuurstof), de bloeddruk gaat omhoog, de stofwisseling versnelt en men kan sneller denken en beter onthouden. Dit alles is erop gericht dat we in actie kunnen komen en zo nodig iets kunnen presteren. Dit samenspel van de organen in het lichaam komt op gang door de stresshormonen en zij worden weer gestimuleerd door het appèl dat op deze mens wordt gedaan. Deze stressreactie speelt zich vele malen per dag in ons lichaam af. Steeds als wij iets moeten gaan doen, in actie moeten komen, ontstaat er zo’n stressreactie. Wij hebben dat evenwichtige samenspel van organen nodig om ons lichaam en onze geest in een soort verhoogde staat van paraatheid te brengen, anders zouden we niets kunnen presteren, al is het nog maar zo klein. Bij het ouder worden verloopt die stressreactie minder goed, niet omdat er méér stresshormonen zijn, maar omdat het samenspel van organen in het lichaam niet goed meer verloopt.’

Ik denk dat veel ouderen voorbeelden kunnen noemen van gewone dagelijkse dingen waar ze extra zenuwachtig van worden: ’s avonds auto rijden, een etentje voor vrienden voorbereiden, huissleutels niet vergeten, op tijd de trein halen, op vakantie gaan etc.. Veel van die normale acties veroorzaken sneller een negatief stressgevoel. Ouderen hebben liever dat dingen voorspelbaar zijn. Een veel gebruikte tactiek is het anticiperen ergens op en daarvoor uitgebreide voorzorgsmaatregelen nemen of het niet meer doen, zoals autorijden in het donker. Het gevaar van dit gedrag is echter ‘onderbelasting’ en dus toenemende stress. Als onderbelasting chronisch wordt, is er groot risico op ziekteverschijnselen als moeheid, nervositeit en pijn.

Omdat ik weet hoe dit in theorie werkt, probeer ik voor mijzelf de stresslat hoog te leggen. Ik rijd inderdaad niet graag ’s nachts grote afstanden met de auto, toch daag ik mijzelf uit het te doen. Soms denk ik, waarom niet in Europa met vakantie rondtoeren in plaats van die avontuurlijke verre reizen aangaan? Uiteindelijk kies ik weer voor de verre reis. Telkens als ik die stresslat hoger leg, voelt dat goed, als een ‘opsteker’. Het geeft mij energie en vertrouwen. Mijn lief speelt daar een belangrijke rol in. Zij is niet alleen jonger maar ook avontuurlijker dan ik. Zij daagt mij op dit gedrag uit. Wat meespeelt is het feit dat zij nog volop werkt en daar veel uitdagingen in tegenkomt.

Als gerontoloog en fulltime pensionado raad ik ouderen aan: Wees je bewust hoe je lichaam en geest samenwerken. Je kunt soms niet alles meer, maar probeer de stresslat hoog te leggen. Je zult ervaren dat je dan een tevreden mens bent.