Afgelopen twee weken ben ik tot mijn grote schrik enkele malen spontaan omhelst en gekust. De reden is mijn vijfenzeventigste verjaardag half juni. Een heuglijk feit mag ik zeggen. Het moge duidelijk zijn dat ik er nog heel veel jaren in goede gezondheid hoop bij te krijgen. Dat hangt van veel zaken af, maar zeker is dat een pandemie als corona daar grote invloed op kan hebben. Aangezien we corona nog lang niet onder controle hebben, wil ik dus niet zomaar omhelst worden, hoe goed bedoeld ook. Om dit alles voor te zijn, roep ik bij bepaalde ontmoetingen met intimi te pas en te onpas ‘ik wil wel huggen, maar niet zoenen!’ Handen geven vermijd ik evenzeer en in de supermarkt doe ik nog steeds een mondkapje op.

De maatregelen rond corona worden de laatste weken in rap tempo afgebouwd. Tegelijkertijd geven de beleidsmakers duidelijk aan dat we nog uitermate voorzichtig moeten blijven. Echter ik zie steeds meer mensen zich gedragen alsof het virus volledig verdwenen is. Is er in het begin van de pandemie nog ruimte voor bezinning en reflectie op ons dagelijks leventje, nu lijkt het alsof iedereen dat leventje weer heel snel wil oppakken, als tevoren. Alle voorzichtigheid in contacten met anderen verdwijnt en eerlijk gezegd heb ik daar moeite mee.

Extra lastig in dit proces is de informatievoorziening. In de kranten, op sociale media en op TV zien en horen we allerlei berichten die gaan over de ernst van de crisis tot er is niets aan de hand. Ruim anderhalf jaar worden we overspoeld met ontwikkelingen rond corona en waar we wel en niet op moeten letten. Ongetwijfeld zullen we de komende periode overladen blijven worden met cijfertjes en statistieken vanuit de overheid. Daarop zullen op hun beurt de virusontkenners en complotdenkers weer op reageren. Vervolgens trekt ieder zijn eigen conclusies. Wie het allemaal zeker weet….mag het zeggen!

In zijn algemeenheid durf ik wel te stellen dat – los van alle fysieke en economische effecten – deze coronacrisis grote invloed heeft gehad op het sociale leven van mensen. Het is, zoals de trouwe bloglezer weet, mijn stokpaardje: sociale contacten zijn de levensadem van mensen. Uit de eerste onderzoeken (UVA) naar het sociale leven in ons land blijkt tot mijn grote verrassing dat vooral jongeren onder de dertig jaar er psychisch veel last van hebben. Zij hebben hun vrienden lang niet gezien, waren bang om af te spreken en door het ontbreken van school, sport en feesten lag het sociale leven buitenshuis stil. Het lukte nagenoeg alle jongeren wel om op andere manieren contact te onderhouden, bijvoorbeeld door middel van (video)bellen, appen. Maar desondanks is de psychische schade behoorlijk heftig.

Als oudere ben ik extra kwetsbaar voor dit virus en daarom heb ik vanaf het begin de contacten in mijn sociale netwerk behoorlijk beperkt. Kijkend naar mijn contacten met vrienden heb ik de laatste jaren voor corona wekelijks wel een afspraak met een vriend of meerdere vrienden. Die afspraken vinden plaats op verschillende plekken: een bakkie doen in het Westerpaviljoen Rotterdam, een biertje drinken daartegenover bij Ari, eten en discussiëren met de Heren van Delta in Vlaardingen, een lunch bij De Waal aldaar of bij een vriend thuis in Den Haag. De gesprekken die je met elkaar hebt zijn erg verschillend en altijd inspirerend. Wat ik grappig vind, is dat als ik in deze coronatijd af en toe een gesprek heb met een vriend, ik na afloop zelfs een beetje moe ben van al dat praten en discussiëren.

Alles bij elkaar denk ik niet dat ik er psychisch onder geleden heb. Ik ben harstikke blij dat de tijd om af te spreken er weer komt. Wel ben ik wat verbaasd over mijzelf, dat ik niet sta te trappelen om direct allerlei afspraken te maken. Kennelijk kost het omschakelen enige tijd. Ik vermoed zelfs dat datzelfde speelt bij mijn vrienden. Ik zal het ze vragen zodra we elkaar weer ontmoeten.

Voor mijn gevoel kom ik nu, na zes jaar pensioen, weer in een nieuw stadium van de derde levensfase.

Zoals veel pensionado’s werk ik aanvankelijk nog een beetje free and easy door na 2014. Niet zozeer met betaalde opdrachten, maar meer met initiatieven die ik zelf belangrijk en leuk vind. Dat is een van de fijne dingen van ouder zijn. Zo heb ik in het kader van de Rotterdamse beleidsnota ‘Er toe doen…’ energie gestopt in gesprekken met beleidsmensen over hoe je je kan voorbereiden op een zinvolle derde levensfase. In datzelfde perspectief van ‘Er toe doen…’ heb ik nog een aantal workshops gegeven aan een divisie jonge mensen van Nationale Nederlanden, die actief beleid aan het ontwikkelen zijn op de pensioenmarkt. Minder zakelijk zijn de activiteiten in besturen, die aanvankelijk doorgegaan zijn na mijn pensionering. Zo ben ik nog tot begin 2019 voorzitter geweest van de Pauluskerk Rotterdam.

Met enige weemoed constateer ik dat de meeste contacten en activiteiten langzamerhand opdrogen. Het is een natuurlijk proces dat zich afspeelt als je met pensioen gaat. Echter, in deze levensfase ben je nog meer dan voorheen op jezelf aangewezen als het gaat om er voor te zorgen dat je sociale netwerk goed op orde is en blijft. Dat je netwerk slinkt is helaas niet anders. De uitdaging is vooral om te investeren in kwaliteit van je (overige) sociale netwerk.

Mijn stelling luidt: een goed individueel, sociaal netwerk is de meest belangrijke bouwsteen voor kwaliteit van leven. Ik noem het levenskunst om je sociale netwerk kwalitatief tot het allerlaatste moment in stand te houden.

Nu dus mijn zakelijke netwerk definitief verdwijnt (en ook dat van mijn lief) verandert deels ons dagelijkse leventje. Het is allemaal niet spectaculair, maar wel essentieel. Gelukkig hebben wij in ons hele leven geïnvesteerd in contacten. Na mijn pensionering zijn warme contacten, bestaande en nieuwe, nog belangrijker geworden. Je hebt er simpelweg meer tijd en aandacht voor.

Helaas helpt het corona gebeuren niet echt 100% actief te investeren in sociale contacten. We maken ons druk om de gevolgen van corona voor de economie in onze samenleving. Maar wat zullen de gevolgen zijn voor de sociale contacten, die ik metaforisch graag beschrijf als ‘de levensadem van ieder mens’?

De nieuwe invulling van ons sociale leventje zal zich het komend jaar voornamelijk afspelen op en rond drie plekken: ons appartement, het volkstuintje en de stacaravan.

Belangrijke stap dit jaar is onze verhuizing naar een appartement in dezelfde wijk in Rotterdam waar wij al vijftien jaar wonen. Onze kinderen, kleinkinderen en vrienden houden we dichtbij ons. Onze contacten met medewijkbewoners en alle activiteiten daarbij kunnen we behouden en zelfs verstevigen. Het oh zo belangrijke familie contact met onze lieve broers, zussen, zwagers en schoonzussen, die allemaal verder weg wonen, verandert niet. We blijven over en weer telefoneren, appen en regelmatig bezoeken we elkaar.

Qua doe activiteit buitenshuis wordt het volkstuintje belangrijker. Dit jaar hebben we hier nog meer van genoten dan anders, misschien wel door de coronamaatregelen. We genieten steeds meer van de heerlijke rust en natuur op dat plekje. Die focus op de kleine wonderen van de natuur dichtbij, is typisch iets dat sterker wordt bij het ouder worden. We hopen daar nog lang van te kunnen genieten.

Een nieuwe stap die we gezet hebben, is het kopen van een stacaravan in Friesland. We willen komend jaar regelmatig daar naar toe gaan, zeker bij mooi weer. Niet onbelangrijk is het feit dat mijn broer en schoonzus er al heel lang een stacaravan hebben. Ook enkele vrienden uit onze geboortestad Arnhem hebben daar een vakantieplekje. Het lijkt een warm bad van sociale contacten, waar we zeker naar uitzien.

Het komend jaar met een nieuw leefritme in het vooruitzicht voelt als een heerlijke uitdaging. En wat mijn vakgebied inhoudelijk betreft is het duidelijk dat ik doorga met het schrijven van mijn blog.

‘Familie- en andere sociale netwerken, geplaatst in het perspectief van de levensloop, worden wel konvooien genoemd. Voor ieder mens is het van belang te blijven investeren in de kwaliteit van zijn konvooien, zeker ook bij het ouder worden.’ Dit schrijf ik mijn blog van 8 juli 2014.

Kijkend naar mijn vriendenkonvooi merk ik dat vriendschap niet afhangt van hoe vaak je elkaar ziet, spreekt of schrijft. Ik heb vrienden van vroeger en vrienden vanaf 1983 als mijn lief en ik na enige omzwervingen in Rotterdam neerstrijken. Een van mijn eerste vrienden uit Rotterdam is jaren geleden verhuisd naar Brabant. We zien elkaar enkele keren per jaar en steeds voelt het contact vertrouwd. Datzelfde gevoel hebben mijn lief en ik bij een bevriend echtpaar uit onze tijd in Kenya. We hebben hen na 1983 twee of drie keer ontmoet, als ze in Nederland op bezoek komen. Ons verdere contact gaat via de email. Ik merk ook dat het vriendschappen zijn die mijn lief en ik samen delen, ieder op onze eigen manier.

De directe aanleiding om hierover na te denken is het onverwachte bezoek van Eric vorige week. Hij is een van de jonge onderwijzers op de school in Wageningen waar ik tussen 1975 en 1981 werk. Er ontstaat vriendschap. Dan besluit hij zijn baan op te geven en een jaar te gaan fietsen…. in z’n eentje… naar Griekenland. Als ik ruim een jaar later dringend op zoek ben naar een tijdelijke vervanging van een leerkracht, weet ik dat Eric weer terug is. Ik bel hem op. Hij zegt meteen ja, maar heeft geen woonplek. Haast vanzelfsprekend vinden mijn lief en ik dat hij wel een paar maanden bij ons in huis in Renkum kan wonen. Dat gaat uitzonderlijk relaxed. Samen fietsen we dagelijks door het prachtige bos naar onze school in Wageningen. Dan is de vervanging afgelopen, Eric verdwijnt weer uit ons zicht, maar niet uit ons hart.

In de 40 jaar daarna ontmoeten we Eric vier of vijf keer. Hij is getrouwd en woont in Zwitserland. Die enkele keer als we elkaar zien en spreken, is meteen het gevoel van vriendschap weer terug. Vorige week is Eric de eerste gast die in ons nieuwe appartement op bezoek komt en blijft slapen. Hij is vanuit Bazel naar Nederland gefietst, heeft daar een auto gehuurd en bezoekt verschillende familieleden en vrienden. Vorig jaar heeft hij twee zware operaties gehad en is daar goed uitgekomen. Hij test met deze fietstocht zijn fysieke gesteldheid en tegelijk haalt hij de persoonlijke banden aan met familie en vrienden, die hij niet zo vaak ziet. Met andere (wetenschappelijke) woorden: hij investeert bewust in zijn konvooi.

Onze levens zijn vanuit vriendschap met elkaar verbonden en dat geeft ons bij elke ontmoeting telkens weer een geluksgevoel. Dezelfde ervaring hebben mijn lief en ik met enkele Arnhemse vrienden uit onze jeugd. Hoewel ik op mijn achttiende heel veel vrienden dacht te hebben, zijn uiteindelijk vooral de twee Ben-nen en hun partners deel gaan uitmaken van ons konvooi.

Het contact met vrienden nu in onze directe leefomgeving is vele malen frequenter. Soms zelfs heel intensief, zoals vorig jaar als we met een vriend in Jordanië op vakantie zijn.

Mij valt op dat de coronacrisis een extra impuls aan vriendschap geeft. We hebben de afgelopen weken bij verschillende vrienden thee gedronken, geborreld en/of gegeten. De intensiteit van dit samenzijn in kleine groepen blijkt erg groot. Het is makkelijker om naar elkaar te luisteren en elkaar te begrijpen, te troosten, te sterken en te helpen het leven te vieren, waar dat kan.

Ik heb al mijn hele leven ontzettend behoefte aan warme sociale contacten. Ik denk dat ieder mens die behoefte heeft. Vriendschappen geven extra zuurstof. Daar heeft iedereen op zijn tijd iets van nodig. In de derde levensfase zal je konvooi onontkoombaar kleiner worden. De behoefte aan extra zuurstof zal daarentegen toenemen. Ik blijf daarom mijn stinkende best doen om vriendschappen, oud en nieuw, te koesteren.