Eén van mijn stokpaardjes is dat je je hele leven kunt blijven ontwikkelen. Je bent nooit te oud om te leren en ontwikkelen geeft doel en zin aan het leven. Je moet er wel zelf wat voor doen.

Life long learning

Het principe van ‘life long learning’ heb ik in mijn werkzame leven heel concreet toegepast. Ik begin als onderwijzer en word vrij snel directeur van een basisschool. Na een tweejarig verblijf in Kenya (1983) wil ik iets anders gaan doen en word ik coördinator van een multicultureel centrum in Rotterdam. Dit is een driejarige projectbaan en vervolgens solliciteer ik met succes op een baan als directeur van een zorginstelling. Na vijftien jaar directieschap start ik mijn eigen gerontologisch onderzoek- en adviesbureau. In al die jaren heb ik via cursussen en trainingen certificaten gehaald en zelfs een universitaire opleiding gerontologie afgerond. Tegelijkertijd heb ik in al die banen en in mijn privé ontzettend veel ervaring opgedaan. Natuurlijk heb je expliciete kennis nodig voor een bepaald beroep, maar zeker zo belangrijk is je ervaringskennis.

Ouder worden en wijzer

Nu ik pensionado ben, gaat mijn behoefte om door te ontwikkelen gewoon verder. Ik leun inmiddels wel meer op mijn ervaringskennis dan op mijn expliciete kennis. In sommige (oude) culturen wordt die ervaringskennis benoemd als wijsheid en als zodanig heeft het in een samenleving een belangrijke waarde. Als oudere doe je dan er toe, je hebt aanzien en verdient respect. In zo’n samenleving word je als oudere enorm uitgedaagd en is ouder worden haast vanzelfsprekend een volwaardige levensfase ‘met alles erop en eraan’. In onze geïndividualiseerde samenleving zijn we als ouderen meer op onszelf aangewezen als het erom gaat je te blijven ontplooien en doorontwikkelen.

Schijf van Vijf voor een zinvol leven: lichaam/geest 

Mijn hulpmiddel bij die ontwikkeling is de Schijf van Vijf voor een zinvol leven, bestaande uit lichaam/geest, sociale relaties, materiële situatie, arbeid/activiteiten en inspiratie/zingeving. Kijkend naar het eerste levensgebied lichaam/geest, vraag ik mijzelf af: Hoe ga ik om met bewegen, eten, alcohol drinken, met hersengymnastiek, geestelijk actief blijven, boeken/kranten lezen, ergens over nadenken. Bij het ouder worden kan de fysieke en geestelijk achteruitgang snel gaan. Het is het oude en wijze gezegde ‘rust roest’, dat hier geldt. Dit alles beseffend, doe ik mijn best actief te blijven op dit levensgebied. Dat lukt goed wat betreft mijn geest, maar vooral mijn lichaam vraagt veel extra aandacht. Ik ben niet zo’n sportief type en zelfs voel ik grote innerlijke weerstand tegen hardlopen en sporten. Sinds twee jaar heb ik tweewekelijks een uur privé Pilates les. Deze oefeningen zijn niet gericht op uithoudingsvermogen, maar op spiersouplesse in je gehele lijf. Eigenlijk moet ik elke ochtend een serie oefeningen doen. Eerlijk gezegd bedenk ik voor mijzelf regelmatig een smoesje om het niet te doen. Het effect is dat ik mij opgeblazen en inactief voel. Het rare is dat ik uit ervaring weet dat als je de oefeningen wel doet, je je opmerkelijk fit, vitaal, soepel en fris voelt.

Hardleers

Hoewel ik mij er van bewust ben dat trappen lopen, wandelen, fietsen, gezond eten en drinken heel goed zijn voor mijn lichamelijk welbevinden, kies ik te vaak voor een gemakkelijker weg. Zo heb ik een e-bike gekocht. Lekker makkelijk fietsen als je een heuveltje op moet of als je een groot aantal kilometers wilt afleggen. De gewone fiets laat ik nu staan. 

Eerlijk gezegd ben ik wat mijn fysieke gesteldheid betreft hardleers. Ik gebruik mijn (ervarings)kennis op dit levensgebied verre van optimaal. Toch spreek ik mijzelf regelmatig streng toe. Zo neem ik mij op deze warme dagen voor toch elke dag even te oefenen op de mat, in de namiddag vooral 0,0% bier te drinken, gezond en niet teveel te eten en, oh, ja,…. er een blog over te schrijven.

Als ik vijf jaar terug, op mijn zevenenzestigste, besluit om te stoppen met betaald werken, neem ik mijzelf voor volop in het leven te blijven staan. Ik wil mijn derde levensfase niet tegemoet treden met het angstbeeld dat oud worden aftakeling betekent. Integendeel, ik voel me goed en wil zo lang mogelijk doorgaan met een zo prettig en goed mogelijke invulling van mijn dagelijks leven. Die ‘opdracht’ is voor mij overigens niet iets nieuws, want daar heb ik al mijn hele leven aan gewerkt. Om die houding een actief gerichte naam te geven, noem ik mijzelf voortaan fulltime pensionado.

De levensloop van iedere burger in Nederland bestaat grofweg uit drie fasen: de fase van opgroeien gekoppeld aan opvoeding en onderwijs; de fase van doorgroeien gekoppeld aan arbeid en huisje-tuintje-boompje-beestje; en de fase van volgroeien gekoppeld aan zoiets als pensioen. Alle fasen hebben een eigen volwaardige ontwikkeling die gepaard gaat met vallen en opstaan, met hoogte- en dieptepunten. De overgang van de eerste fase naar de tweede is redelijk flexibel en een goed verlopen eerste fase werkt positief door naar de tweede. Feitelijk zou dat ook zo moeten gaan van de tweede naar de derde levensfase, maar dat gebeurt (nog) niet. De meeste mensen gaan van de ene dag op de andere met pensioen. Onze pensioenleeftijd is van overheidswege vastgelegd op onze biologische leeftijd en mede daardoor ontstaat een abrupte overgang.

De eerste fase van opgroeien

Het is te begrijpen dat in de eerste levensfase de biologische leeftijd soms bepalend is (toelating basisschool, rijbewijs). Echter in het vervolg van onze levensloop gaat de biologische leeftijd juist belemmerend en stigmatiserend werken. De gerontologen Baltes c.s.. hebben aangetoond dat wij in staat zijn (vanuit ons eigen niveau) het leven te leven dankzij twee competenties: die van het expliciete leren en die van het leren door ervaring. Gedurende onze levensloop worden mede hierdoor de individuele verschillen tussen mensen groter en groter. Vanaf ongeveer de tweede helft van ons leven gaan wij meer en meer onze ervaringscompetenties inzetten om kwaliteit van dagelijks leven in werk en privé te bereiken. Deze ervaringscompetenties groeien in principe gedurende onze hele levensloop gewoon door en helpen ons het leven zo goed als mogelijk te laten volgroeien. Deze groeigedachte maakt het extra gewenst ergens in de tweede levensfase al na te denken over de derde. Ik noem dit levensloopdenken.

Kern van het levensloopdenken is de schijf van vijf voor een zinvol leven. Ieder mens zoekt naar een goede dagelijkse balans op vijf levensgebieden: lichaam/geest, sociale relaties, materiële situatie, activiteiten/arbeid en inspiratie/zingeving. Met behulp van onze competenties proberen we ons leven op deze levensgebieden te laten afspelen. Natuurlijk leggen mensen bepaalde accenten, al naar gelang ieders sterke en zwakke kanten en de kansen en bedreigingen in de omgeving. Deze levensgebieden werken als communicerende vaten: gebeurt er iets op het ene, dan heeft dat direct invloed op de anderen. Op de momenten dat je een zekere balans ervaart, zit je lekker in je vel.

In mijn leven heb ik deze schijf van vijf voor een zinvol leven meerdere malen zeer bewust overdacht en dat gedeeld met intimi uit mijn sociale netwerk. Op mijn vierendertigste ben ik al vijf jaar basisschool directeur. Op dat moment sluipt er op het levensgebied ‘arbeid’ onrust in mijn lijf, in de zin van ‘blijf ik op deze manier werken tot aan mijn pensioen?’ Mijn leven voelt dan niet in balans. Bewust kies ik voor een tweejarig, buitenlands avontuur. Dit heeft direct en extreem veel invloed op mijn hele leven. Weer terug in Nederland krijg ik een gezin en word ik directeur van een aantal zorginstellingen. Ik pak de studie gerontologie op. Zestien mooie jaren later heeft het besturen van grote organisaties niet meer 100% mijn motivatie. Vol vertrouwen door eerdere ervaringen gooi ik het roer weer volledig om en kies voor een eigen gerontologisch onderzoek- en adviesbureau.

op een bankje in Oezbekistan

Uiteindelijk in 2014 stop ik met betaald werken. Ik noem mij voortaan fulltime pensionado. Nu, vijf jaar later en vele daginvulling-avonturen verder, kan ik zeggen veel baat te hebben bij de schijf van vijf voor een zinvol leven. Het geeft mij houvast als een levensgebied onder druk komt te staan.

1. Dit blog heb ik als ‘gastblog’ speciaal geschreven voor http://www.voordedag.com powered by Nationale Nederlanden

Al decennia groeit onze gemiddelde levensverwachting en dat zal zeker nog doorgaan. Wetenschappers zoals Andrea Maier, die ouder worden zien als een ziekte die bestreden kan worden, ontwikkelen zelfs anti- verouderingspillen en garanderen ons dat we straks 130 jaar oud kunnen worden.

Voor mij als (psycho)gerontoloog en tweeënzeventig jarige is het vooral interessant om na te denken welke invloed deze groei van levensverwachting heeft op mijn dagelijks leven en die van anderen. Maatschappelijk gezien hebben wij onze levensloop behoorlijk vastgepind op biologische leeftijden. Tevens is onze levensloop vooral gericht is op betaald werken. Vanaf het prille begin staan de eerste twee levensfasen grotendeels in het teken van opleiding, loopbaan en carrière. Als je dan stopt met betaald werken, ga je de derde levensfase in. In die fase kan het zo maar gebeuren dat je niet meer weet hoe je zin moet geven aan je dagelijkse leven. Waar haal je ineens de inspiratie vandaan? Vreemd is dat niet als je bedenkt dat je dan pas voor het eerst in je leven helemaal zelf verantwoordelijk bent over hoe je de dag zinvol gaat invullen. Sommige mensen doen verwoede pogingen door te werken of oude netwerken vast te houden, hoe lastig ook. Anderen vallen in het bekende zwarte gat en worden depressief. Weer anderen weten hun nieuwe weg al dan niet gemakkelijk te vinden met vrijwilligerswerk, oppassen kleinkinderen, reizen of meer investeren in hun hobby.

Onze samenleving is nog niet goed ingericht op die derde levensfase, die we de ouderdom noemen. Sterker nog, de term oud of pensionado heeft een negatieve klank.

Ik pleit ervoor om het loopbaandenken los te laten ten gunste van het levensloopdenken. Kern van het levensloopdenken is de Schijf van Vijf voor een zinvol leven. Tijdens je leven ben je voortdurend op zoek naar een – voor jou – goede balans op vijf schijven/levensdomeinen: lichaam/geest, sociale relaties, materiële situatie, activiteiten/arbeid en inspiratie/zingeving. Ons dagelijkse leven speelt zich op deze schijf van vijf af. Natuurlijk legt ieder individu bepaalde accenten op deze levensdomeinen, al naar gelang ieders sterke en zwakke kanten en de kansen en bedreigingen in de omgeving. De vijf levensdomeinen werken onderling als communicerende vaten: gebeurt er iets in het ene domein heeft dat direct invloed op de andere domeinen. Op de momenten dat je een zekere balans ervaart op deze schijf van vijf dan zit je lekker in je vel en is het leven de moeite waard.

Tijdens mijn werkzame leven heb ik deze schijf van vijf meerdere malen zeer bewust overdacht. Op mijn vijfendertigste, ik ben vijf jaar directeur van een basisschool, maak ik de keuze om twee jaar naar Afrika te gaan. Er sluipt onrust in mijn lijf, in de zin van ‘blijf ik op deze manier werken tot aan mijn pensioen?’. Op mijn schijf van vijf raak ik inspiratie en energie kwijt in het domein arbeid/activiteiten. Mijn leven voelt in die periode niet in balans. Bewust kies ik er voor mijn carrière los te laten. Dit heeft direct invloed op het levensdomein materiële zaken. Samen met mijn lief ga ik een nieuw avontuur aan, vooral op het domein inspiratie/zingeving. Terug uit Afrika in 1984 moet ik noodgedwongen (werkeloos) een sterkte/zwakte analyse op mijn vijf levensdomeinen loslaten. In de periode daarna krijg ik een gezin en word ik directeur van een aantal zorginstellingen. Zestien mooie jaren later heeft het besturen van grote organisaties niet meer 100% mijn motivatie. Vol vertrouwen door eerdere ervaringen gooi ik het roer weer volledig om en kies voor een eigen gerontologisch onderzoeks- en adviesbureau. Uiteindelijk in 2014, ik ben zevenenzestig jaar, stop ik met betaald werken. Ik noem mij voortaan fulltime pensionado, omdat ik voor de rest van mijn leven voornamelijk zelf verantwoordelijk ben voor de invulling van mijn dagelijks leven.

Nu, vijf jaar later en vele daginvulling-avonturen verder, kan ik zeggen veel baat te hebben bij de schijf van vijf. Het geeft mij houvast als een levensgebied onder druk komt te staan.