Mijn lieve kleindochter Isha groeit flink. Ze is nu zeven maanden oud. Of liever gezegd zeven maanden jong als je haar leeftijd vergelijkt met die van mij, eenenzeventig jaar. Ik leer nu dat baby’s in de eerste twintig levensmaanden telkens ‘sprongetjes’ maken. Het in 1992 geschreven boek Oei, ik groei! beschrijft de theorie dat de mentale vermogens van baby’s zich in sprongen ontwikkelen. In de eerste anderhalf jaar maakt een baby tien van zulke sprongen door. Dergelijke sprongen gebeuren in twee stappen: de baby is een periode huilerig, hangerig, humeurig en dan zie je ineens dat het nieuwe dingen ontdekt of doet. Dat is dan een nieuwe fase in de ontwikkeling. Het grappige is dat de onderzoekers dit principe het eerst ontdekten bij chimpansees in Tanzania. Als oppas-opa op de donderdag kan ik soms iets merken van zo’n sprongetje. Op dit moment is mijn kleindochter zo nieuwsgierig en druk met de omgeving observeren, dat ze geen rust heeft om te slapen. Ondanks dat ze doodmoe is, ligt ze te krijsen in haar bedje. Het vraagt dan veel geduld en uithoudingsvermogen van opa om haar toch in slaap te krijgen. Ik ben benieuwd welk sprongetje ze straks gaat maken. Gaat zij zich zelfstandig omdraaien, of kruipen, of iets anders? We zullen het hopelijk snel zien.

Mijn kleindochter zo observerend, vraag ik mij de laatste weken af of ik ook een ‘sprongetje’ aan het maken ben…..

Sinds enkele weken ben ik mijn dagritme als fulltime pensionado enigszins kwijt. Ik heb geen puf om achter de computer te gaan zitten en een blog te schrijven. Ik doe ineens allerlei fysieke klusjes, zoals de achtergevel van het huis schilderen en mijn schoonzus uit Amsterdam helpen met het opknappen van haar nieuwe woning. Ik ben wel nuttig bezig, maar het voelt matig. Mijzelf observerend denk ik dat ik er last van heb om in deze fase van mijn leven telkens  afscheid te moeten nemen van iets, waarvan je weet dat het niet meer terugkomt. Toen ik vier jaar geleden mijn betaalde werkzaamheden beëindigde, vond ik het best moeilijk een nieuw dagritme met zinvolle bezigheden te vinden. Dat heeft wel een tijdje geduurd. Het lijkt zich nu weer voor te doen met enkele bestuursfuncties, die ik nog heb. Op 22 maart ben ik namelijk gestopt met het voorzitterschap van het bestuur van de Pauluskerk. Op 30 mei stop ik vervolgens als voorzitter van de Vereniging Vrienden van de Pauluskerk. Vergeleken met de wereld van mijn kleindochter, die bij elk sprongetje groter wordt, lijkt bij mij, opa, de wereld bij elk sprongetje kleiner te worden……

Zo bouw je tijdens deze derde levensfase stap voor stap allerlei zinvolle activiteiten af. Vervolgens moet je op zoek naar nieuwe, andere activiteiten, die wat mij betreft liefst ook zinvol moeten zijn. Ik ben er inmiddels wel achter gekomen dat als er dingen wegvallen zich er vaak weer andere mogelijkheden aandienen. Zo ben ik de laatste tijd actiever geworden in onze wijk. Onder de titel ‘Buurten aan de Maas’ organiseer ik samen met andere buurtbewoners ontmoetingsavonden in de wijk.

Als gerontoloog en ervaringsdeskundige zie ik het leven als een trektocht. Elke dag, je hele leven lang, is weer een nieuwe dag, met nieuwe ervaringen en keuzes. Je mag hopen dat je in een warm nest ter wereld komt. Je mag hopen dat je met vallen en opstaan een unieke, eigen leefstijl gaat ontwikkelen, altijd interactief met je sociale en maatschappelijke omgeving. Je mag hopen dat op je trektocht communicatie en zelfsturing de belangrijkste principes zijn. Je mag hopen in dialoog met anderen elke dag te kunnen werken aan nieuwe ideeën, gewenste veranderingen en oplossingen voor moeilijke momenten.

En zeg nou eerlijk: wat maakt mij als opa gelukkiger dan op te passen op mijn kleindochter Isha en dan eind van de dag namens allebei te kunnen zeggen: ‘Oei, ik groei vandaag een beetje!’

Mijn agenda loopt extreem vol de laatste weken, dankzij enkele vrijwilligersklussen in mijn wijk en in de Pauluskerk. Zelfs heb ik op één dag maar liefst vijf afspraken op een rij en dat voor een fulltimepensionado! Ik kom er niet of nauwelijks toe om een nieuw blog te schrijven of mijn Sinterklaas surprise te bedenken. Wel zorg ik er voor dat ik mijn pasgeboren kleindochter even kan knuffelen. Zo’n volle agenda is net als tijdens mijn betaalde werkzame leven, maar dan toch met iets andere (lees privé) prioriteiten. Dat is, denk ik, wat veel pensionado’s overkomt. Ik hoor het vaak: ‘Sinds ik gestopt ben met werken, heb ik het drukker dan ooit.’ Dat laatste zal ik niet gauw herhalen, maar eerlijk gezegd kan ik me er wat bij voorstellen. Er wordt veel en vooral zinnig vrijwilligerswerk gedaan door pensionado’s, variërend van kort uitgezonden worden naar een ontwikkelingsland door de PUM (organisatie voor senior experts) tot job coach bij Vluchtelingenwerk in de eigen stad. In onze Pauluskerk helpen maar liefst 250 vrijwilligers, jong en oud, mee om in deze prachtige ‘huiskamer van Rotterdam’ zeven dagen per week mensen op te vangen, die in de marge van onze samenleving leven. Ook al is het serieus werken, het prettige is dat het volledig je eigen keuze is. Dat maakt het enigszins relaxed. Tegelijkertijd is het niet vrijblijvend maar wel vrijwillig en dat geeft een eigen dynamiek aan je motivatie.

De wijze waarop veel huidige babyboom pensionado’s hun leven inrichten, kan een aanjaagfunctie hebben voor het al jaren rondzingende idee van een basisinkomen. Een basisinkomen is een gegarandeerd inkomen of je nou werkt of niet. Het grote verschil met een uitkering is, dat het basisinkomen onvoorwaardelijk is. Ik ga nu niet discussiëren hoe we een basisinkomen voor iedereen betaalbaar maken en houden. Zeker is dat als je een basisinkomen hebt en werkt, dat je extra belasting betaald op het werken.

Afgelopen week heeft het televisieprogramma Radar een petitie opgesteld die oproept tot een proef om mensen van boven de 55 een basisinkomen te geven. Ruim 100.000 keer is deze petitie ondertekend. ‘Radar startte het initiatief in mei. Volgens het consumentenprogramma worden ouderen die een baan zoeken vaak moedeloos van alle afwijzingen op sollicitatiebrieven, en zouden ze daarom een basisinkomen moeten krijgen. In de petitie schrijven de initiatiefnemers dat het voor 55-plussers zeer moeilijk is om betaald werk te krijgen en dat voortdurend moeten solliciteren veel stress en ontmoediging oplevert. Als ouderen standaard een uitkering zouden krijgen, waar niets tegenover hoeft te staan, zou het volgens Radar en de 100.000 ondertekenaars makkelijker worden om een eigen zaak te beginnen of deeltijdwerk aan te nemen.’

Het perspectief van een basisinkomen is ook mooi voor het project (W)arm Rotterdam dat vanuit de Pauluskerk gecoördineerd gaat worden, zie vorig blog. Bij een basisinkomen voor iedereen is armoede verleden tijd. Stel je voor: in Rotterdam, waar 18% van de Rotterdammers, 120.000 mensen, onder de armoedegrens leven, waar één op de vier kinderen opgroeit in armoede, zou dit probleem in één keer opgelost kunnen worden. Experimenten rond het basisinkomen in de wereld laten zien dat mensen met een basisinkomen minder stress hebben en daardoor gezonder en gelukkiger zijn. De meesten blijven gewoon werken, want het is leuk om je talenten in te zetten en te ontwikkelen.

De hulporganisatie Oxfam Novib geeft als experiment in sommige situaties bij rampen geld aan de mensen in plaats van water en eten. Mensen kunnen alles kwijt zijn, maar niet hun wens om te overleven. Mensen kunnen goed zelf bepalen wat ze het hardst nodig hebben. En door geld te geven stimuleer je tegelijkertijd de lokale economie.

Ik zou zeggen: meer experimenten ‘gelukkig leven met een basisinkomen’

De Nederlandse samenleving vergrijst in hoog tempo. Ik zou zeggen: ‘Hoera, laten we daar iets zinnigs mee doen!’ Maar helaas worden veel van de 3,5 miljoen ouderen gezien als knorrige, veel geld kostende en vaak zorgbehoevende zielepoten, aldus de 79-jarige Hedy d’Ancona. In haar Sokrateslezing 28 mei j.l. breekt zij een lans voor een nieuwe visie op de derde levensfase: meer ruimte voor menselijke waardigheid en de behoefte van ouderen om mee te blijven doen. Dagblad Trouw kopt boven dit interview: ‘Het is de hoogste tijd voor emancipatie van ouderen’. Een dag later pleit Eelco Damen, bestuursvoorzitter Cordaan in een Opiniestuk in Trouw voor een minister Ouderenbeleid. Ik trek dit liever breder over de hele levensloop van de mens en pleit daarom voor een minister Levensloop.

Ons 19e eeuwse levensloopmodel van opleiding, (werk)loopbaan en daarna in de 20ste eeuw de AOW en het pensioen zorgt er voor dat anno 2017 door de pensionering in één klap niet alleen een grote hoeveelheid ervaringskennis verdwijnt, maar ook dat we daarmee een groot deel van de samenleving op een zijspoor zetten. Dat is extra jammer omdat we uit wetenschappelijk onderzoek weten dat de individuele mens ook in zijn derde levensfase (65+) zich goed kan doorontwikkelen op sociaal, cultureel en maatschappelijk vlak. Dit alles ondanks mogelijk afnemende neurofysieke gesteldheid na gemiddeld het 75ste levensjaar. Met name competenties gevoed vanuit de ervaringskennis, opgedaan gedurende de eerste twee levensfasen zijn daarin maatgevend. Veel ouderen en ook de samenleving als geheel beseffen nauwelijks dat naast expliciete kennis, goed ontwikkelde ervaringskennis van grote waarde is in deze hectische tijd. Echter de samenleving vraagt er niet om en veel ouderen zal het een zorg zijn. Het huidige levensloopmodel is volledig achterhaald. De individuele verschillen tussen mensen worden groter bij het ouder worden en mede daardoor is de biologische leeftijd niet echt meer een maatstaf. We houden ook nog weinig rekening met het feit dat arbeid wezenlijk zal veranderen o.a. door technologie, robottisering en kunstmatige intelligentie. Het is letterlijk van levensbelang voor jong en oud om dit 19e eeuwse model definitief aan de wilgen te hangen en te vervangen door een 21ste eeuws levensloopmodel. Om dit levensloopmodel te ontwikkelen en te implementeren zouden we een minister met de portefeuille levensloop moeten aanstellen. Economisch uitgangspunt is dat iedere burger beschikt over een basisinkomen. Vanuit die basiszekerheid kan het individu zich gedurende zijn hele leven (blijven) ontwikkelen en ontplooiien naar vermogen. Huidige experimenten met het basisinkomen laten zien dat het individu met die zekerheid in zijn achterzak op zoek gaat naar zinvolle bezigheden. Het effect is dat hij op alle levensgebieden beter presteert, over het algemeen lekker in zijn vel zit en gelukkig is met zijn bestaan.

Als ik nu roep ‘Hoera laten we iets zinnigs te doen met de vergrijzing’, denk ik aan het nieuwe levensloopmodel. Om mij heen kijkend zie ik dat veel 70plussers, net als ik, willen genieten van hun derde levensfase en tegelijkertijd verder willen gaan met zinvolle bezigheden. Niet alleen met leeftijdsgenoten, maar vooral met de andere generaties. Veel ouderen voelen zich nog steeds duurzaam inzetbaar en van waarde. Onze derde levensfase zou op een bepaalde manier als matrix kunnen dienen om de inhoudelijke ontwikkeling van dit nieuwe levensloopmodel op gang te brengen. Ouderen kunnen als een soort Dirk Kuyt in het voetbalelftal, met al hun ervaringskennis experimenten met jong, middelbaar en oud helpen opzetten op kleine schaal (wijk, stad). Ik heb het al in een eerder blog vergeleken met start-ups in de circulaire economie waar afval niet meer bestaat. Laten we onder de bezielende aanvuring van ouderen op zoek gaan naar een ecosysteem van mensen dat recht doet aan het bestaan van ieder individu, inclusief zijn duurzame inzetbaarheid en zinvolheid.

PS. Wil je meer over het basisinkomen weten kijk dan naar de TED talk van Rutger Bregman https://decorrespondent.nl/6768/kijken-mijn-ted-talk-over-het-onvoorwaardelijke-basisinkomen/1453106587680-314bc782